104. "Улаантныг дагасан ч..."

Зурагт: Шинжааны Бор талын цахар.1910. Photo by Douglas Carruthers. "Unknown Mongolia".

Зураг дээр: Түгээмэл цахар. 

A Tour in Mongolia.

By Beatrix Bulstrode

http://digital.library.upenn.edu/women/bulstrode/mongolia/mongolia.html

Зурагт: Азийн Морьт Дивизийн цахар дайчин.

Зураг дээр: Ялгуун баатар Сумъяагийн хошууны партизан цэргүүд 1930-аад он. Эдний ихэнхийг Чойбалсан хядсан билээ.

Ялгуун баатар Сумъяа /баруун гар талаас хоёр дахь нь/ ах дүү нарын хамт 1930-аад он. http://nominarhiv.blogspot.com/2010/03/blog-post_468.html

Зураг дээр: Богд Хаант Монгол улсын Ялгуун баатар бэйс. Ил Тарвагатайн цахар хошууны хvн. Бяруу хотыг эзэлж Долоннуурт дехеж очжээ. Ардын Журамт цэргийн дэд жанжин.

 

Нийтлэлч Алхан Болд. но.104. "Улаантныг дагасан ч...".

Өгсөж явсан гүрэн
Ахсаж унахын дэнсэнд
Төрийн бүслүүр чангалахаар
Турхирч боссон цахар
Дуутай цуутай гүрнийг
Луутай илдээр цавчихад
Цөстэй төрөө хамгаалж
Цустай унасан цахар
Дэгжиж босдоггүй Монголоосоо 
Зовлонг нь өвлөсөн цахар...
-------------------------------------------------------

1982, 1985 онд хэвлэгдсэн "Монгол Ардын журамт цэргийн дуртгалууд" хоёр боть бий. Тэнд /699+876/=1575 партизан цэргийн дуртгалууд байна. Ихэнхи нь өндөр  амьдарчээ. Харин нилээд хэд нь 37, 38 онуудад нарсан байх бөгөөд нь голдуу цахар, буриад, барга.  Сумьяа бээсийн цахаруудаа Чойбалсан толгой дараалан хядсан.

 

Шинжааны монголчууд манж-хятадын эсрэг зэсэгт тэмцэлд Лаварын Сумьяагын удирдлагаар оролцож сүүлдээ дайсанд түрэгдэж 300 гаруй өрх айл Оросын нутагт түрэгдэн орсон.

********************************

1830.10.28:" ...Недалеко от станции встретил нас цзанчин Энкэчжиргал цахарского ведомства. По его словам, мы теперь находимся в хошуне Кубошара, состоящем из 18 1/2 эскадронов. Начальник сего хошуна ухэрид – по имени Михайирет. Хошун сей есть желтое знамя с каймою (вставка: и в крайней только необходимости посылается против неприятеля как самое храбрейшее. В следующем хошуне, Гулишара, считается 18 эскадронов.)

Цахары, как вообще заметить можно, оборотливы, расторопны, вежливы, а как потомки цахаров, помогавших маньчжурам при завладении Китаем в 1644 г., пользуются большою доверенностью у нынешних своих повелителей. (Вставка: Но при всем том они, как избалованные союзники, в обращении даже с маньчжурскими чиновниками упрямы и дерзки, преимуществами своими гордятся перед прочими монголами, а как первые изменники в презрении у халхасов и сунитов, цахары переселены в Цзун-сунитские кочевья, притеснены ненаказанно от местных коренных жителей, которые для избежания неприятности вынуждены были откочевать далее от прежних своих мест.) Часть их земель назначена под пастбища стад бокдохановых, как изобильная травою и водою...

Ежегодно бывает там осмотр войскам цахарским, трехдневный, в Халгане, в присутствии гусай-амбаня, но ученье летом ежегодно производится при начальнике хошуна. У каждого рядового должен быть лук со стрелами и винтовка, особенно уважаются старинные русские ружья. В первый день смотра пешие стреляют за 100 луков до цели, где развешены бывают бумажки с дырочками. Все искусство хорошего воина состоит в том, чтобы с лошади, на 100 луков расстоянии, три раза стрелою поразить цель. Таким образом, цахары воспитываются как воины, союзники могущественных маньчжуров, обладателей древностью прославленного Китая. Каждый цахар с пятилетнего возраста, поступив в список военный, получает и жалованье, присвоенное рядовому. Цахары хвастают своим правлением, насмехаются над сунитами, где чиновники по своему произволу могут притеснять родови­чей ненаказанно. Для удовлетворения земских повинностей хошунные на­чаль­ники делают распоряжения как чадолюбивые отцы. Бедные монголы освобождаются от общественных тяжестей, но остальные, по числу своего скотоводства, стараются исполнить требование начальства. Эскадронные началь­ники ежегодно ездят в Пекин за жалованьем, для себя и своих подчиненных..."/Дневники монголоведа О.М. Ковалевского 1830–1831 гг/

-------------

Нэг цахар цагаантны, нөгөө цахар улаантны талд орж: хамгийн гол нь  тэд хятадуудаас Монголоо аврах гэж зүтгэсэн.
Монголд тэднийг ерөнхийлэн цахарууд гэж нэрлэж байсан боловч тэдний дотор харчин, хорчин, горлос зэрэг Өвөр Монголын олон аймгийнхан орж байв. Улаантныг түшсэн Сумьяа бэйсийн Сэлэнгэ аймгийн Түшигцагаан нуур  суманд /одоогийн Зэлтэр/ нутаглуулсан цахаруудаас Чойбалсаны хэлмэгдүүлэлтэд өртөөгүй насанд хүрсэн 4-хөн хүн үлдсэн гэдэг. Ардын Журамт цэрэгт орж гамин, цагаантантай байлдаж олон цахарууд амь үрэгдсэн,  амьд үлдсэн цахаруудыг Чойбалсан хядсан. Тэд зөвхөн цахар байсан учраас хядуулсан юм:
/"Монгол Ардын Журамт цэргийн дуртгалууд". 1982 он ба "Монгол Ардын Журамт цэргийн Дурдатгалууд". 1986/ -оос:

Маадайн Авилай/1880-1938/, Шинжааны нутаг Ил Тарвагатайн Бор тал хэмээх газар төржээ. Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сум, багаасаа мал аж ахуй, газар тариалан, ан гөрөө хийж амьдарч байв: ....Манай хошууны ноён Сумьяа хар цэрэгтэй 1913-1915 онд байлдаж ялалт байгуулж явсан мэргэжсэн хүн байсан юм. Би Сумьяагаас үүрэг авч хариад өөрийн дүү Хүрэлдээг элсүүлж, түүний хамт нууцаар сайн морь худалдан авч тусгай тэжээл авч бэлтгэсэн юм. Сумьяа 2 дүүгийн хамт, хорооны дарга Цэрэндорж 2 хүүгийн хамт, өвгөн Ч.Бадгай 3 хүүгийн хамт гэх мэтээр манай хошуунаас 60-аад хүн оролцсон юм... Би 3-р сарын 18-нд Хиагт хотыг гамингаас чөлөөлөх байлдаанд оролцсон...Манай хороо 1921.4.01-нд дэд жанжин Сумьяагийн удирдлагаар явсан.../хуудас 20-23/
-----------------------------------
Санравын Алиа/1883-1938/Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/. 1913 онд Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд хятадын хар цэрэгтэй байлдаж явсан: ...Дараа нь тус хошууны цэрэг мордоход миний бие Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан ба Баруун замын байлдаанд бусад нөхдийн хамт оролцож явсан болно./хуудас 31/
--------------------......
Лүйрэвийн Аюуш/1888-1938/Түшээт хан аймгийн Ялгуун баатар Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/. Шинжааны нутаг Ил Тарвагайн Бор талд төрсөн: -...Бид урьд хятадын цэрэгтэй олон удаа байлдаж явсан болохоор...Тэнд сар гаруй сургууль хийж байлдааны төрөл бүрийн бэлтгэлээ базааж чадсанаар Хиагтыг чөлөөлөх байлдаанд өөрөөсөө хэд дахин давуу хүчтэй дайсныг манай цэрэг нэг өдөр шөнийн дотор ялсан билээ...Баруун замын байлдаанд манай хорооны цэрэг Б.Чулуундай, Б.Пунцагын хорооны цэрэг бууч Содномдаш нар нэгэн байлдаанд тус бүрнээ цагаантны бараг салаа цэргийг устгаад эцэст нь цагаантанд тамлагдаж.../хуудас 64/
---------------
Үмбэйн Баатар/1889-1938/-Түшээт хан аймгийн Ялгуун Баатар Сумьяагийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/:-Би уг нь Шинжаан мужид мал аж ахуй, газар тариалан эрхлэн амьдарч байв...Хиагтыг эзлэх үед сум цөөн, 30-60 сумтай байсан учир байлдааны явцад сум дуусч бид түр ухарч байлаа...Бид баруун замд цагаантныг 6 сар шахам нойр хоол болох завгүй мөрдөн хөөж, байлдаж устгав.../хуудас 91-91/ 
--------------
Ноосоны Батдорж/1883-1937/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/: ...Манай цэрэг бүгд морьтой, цөөнх нь винтовтой, олонхи нь янз бүрийн ангийн буутай байсан. Учир нь ихэнхи мал цөөнтэй, амьдрал ядуугын эрхээр ан гөрөө хийж амьдарч байсан болохоор олон, цөөн сумтай, муу сайн хувийн буутай байв. Биднийг журамт цэрэгт элсэхэд Зэлтэрийн хилийн ангиас туслан өгснөөс бахаг нь винтов буутай болсон...Манай хороо 1921 оны 4.1-нээс дэд жанжин Сумьяагийн захиргаанд баруун замд гарч цагаантантай байлдсан юм.../хуудас 196-197/
------------
Жамсраны Баяр/1887-1937/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг//:-...Манай хошууны хүмүүс урьд өмнө хятадын цэрэгтэй байлдаж явсан болохоор гол нь юу хэрэг болдгийг мэддэг хүмүүс байсан...зарим буутай нь буугаа шалгаж, овоо харааг нь чадах хүнээр засуулж, сум, дайзаа хүртэл базааж авч байсан юм...Манай хошууны цэрэг эсгий гэрт байсан, галын хүчээр л байдагсан...Шаамарт буцаж ирээд байтал  Сүхбаатарын тушаалаар манай хороо 4.1-нд баруун замын байлдаанд явсан. Баруун замд Дух нарснаас эхлээд Сухарев, Резухин, Казаграндын цэрэгтэй олон удаа байлдсан.../хуудас 230/

-------------

Сасааны Бухаа/1883-1938/-Түшээт хан аймгийн Ялгуунбаатар бэйс Сумьяагийн хошуу, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Түшигцагаан нуур сум. Шинжааны Тарвагатайн Бортал гэдэг газар төржээ. Хятадын цэрэгтэй олон удаа байлдаж байлдсан. Богд Хаант Монгол Улсын цэрэгт 6 жил алба хаажээ. 1913 оны Өвөр Монголыг чөлөөлөх 5 Замын Байлдаанд оролцжээ. 1921 онд Сүхбаатарын цэрэгт элсэж Хиагт болон Баруун замын байлдаанд оролцжээ:...Баруун замын байлдаанд манай хорооны цэрэг цоохор Чулуудай, Луузан, Сампил, Нүүдээ, Дэлэг, Мэндээ нар баатарлаг байлдаж...Би байлдаанд сайн оролцсон учир цэргийн гавьяаны 5-р зэргээр шагнагдаж байлаа./хуудас 261-263/

-------------------------------------------------

Очирын Бүүвээ/1872-1938/.

Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу-одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сум бөгөөд Шинжааны Бор талд төржээ. Сумьяа бэйсийн улирдлаган доор Хятадын цэрэгтэй байлдаж байсан ч хүчинд дийлдэн Орос руу гараад дараа нь Монголд ирж дагаар оржээ. Хаант Монгол Улсын цэрэгт алба хааж, 1913 онд Өвөр Монголыг чөлөөлөх 5 Замын Байлдаанд оролцжээ. 1921 онд Сүхбаатарын цэрэгт орж Шаамарын Шар тохой, Хиагт, Баруун Замын байлдаанд оролцож явжээ:-...Бид эхлээд хувийн зэвсэгтэй байгаад удалгүй зөвлөлтийн тусламжийн зэвсэг Наушкийн деревнээр авч хурдан, хүчтэй сайн зэвсэгтэй болсон юм... 

---------------------------------------------------------

Цэрэны Гончиг/1895-1933/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Шинжааны Бор тал гэдэг газар төрсөн: ... Тэнд байхад орон ыайр дутмаг учир нутгийн буриад айлаас хэдэн гэр авч барин суусан юм. ...Орос, буриад хүмүүс ирж, цэргийн сургууль зааж, харуул манаанд гардаг байв.../хуудас 403/

--------------------------

Лувсандэнзэнгийн Гэндэн/1889-1935/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/: ...Манай цэрэг улаан цэргийн хамт цагаантны дээрэмчидтэй олон удаа тулгаран дайлдасны дотор Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын нутаг Их-Ац газар ширүүн тулалдаан болж дэд жанжин Чойбалсаны морь шархдахад түүнийг Дэмбэрэл сундалж явсан.../хуудас 442/ 

----------------------------

Батмөнхийн Даваа/1882-1938/

Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу-одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сум. Уйгарын Шинжаан мужийн  Бор тал гэдэг газарт төрсөн. Хятад хуй буюу дунган  нарын эсрэг бослогод  идэвхтэй оролцож явсан:...Сүүлдээ баруун замын цэргийн тусгай ангийг Чойбалсан удирддах болсон юм...Баруун замд зөвлөлтийн Шетинкины удирдсан алдарт партизаны отряд манай цэрэгтэй хамт байлдаж.../хуудас 457-459/

------------------------------

Борлогийн Далантай/1885-1938/-Түшээт хан аймгийн Сумья бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/: Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан, Баруун замын байлдаанд оролцсон./хуудас 509/

-----------------------------------------

Самбуугийн Дарваан/1893-1938/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу-одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сум. Шинжаан мужийн Бор талын Зүрхний ам гэдэг газар төржээ: -Богд Хаант засгийн үед буюу 1913 онд бэйс Сумьяагийн хамт цэрэгт татагдан Манлай Баатар Дамдинсүрэнгийн захиргаанд Долнуур, Бяруу хот, Жанчхүү, Хөх хот зэрэг газар хятадын хар цэрэгтэй байлдаж явахдаа шархдаж байсан ба эл хэргийн учир отго жинсээр хөхүүлэн шагнагдсан билээ...Цагаантны цэрэг энэ тулалдаанд ухрав...Энэ тулалдаанд манай ангиас миний нутгийн сайн таних нөхөд Чулуудай, Луузан, Сампил, Нүүдэй, Дэлэг, Мэндээ нар амь үрэгдэж.../хуудас 630-635/

--------------------------------------

Буяны Рааш/1897-1939/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/. Шинжаан Бор талд төрсөн/:...1921 оны хоёрдугаар сарын эцсээр Сүхбаатар цэргээ авч Эрээн гэдэг газар ир гэсэн тул манай хошууны цэрэг хөдөлж...

Хиагтыг чөлөөлсний дараа 1921.4.01-ны үд дундын хирд Баруун замын тусгай ангид манай хорооноос 45 хүн, цоохор цэргээс 25 хүн явлаа...Бид Зөвлөлт Оросын Щетинкины ангитай хамтарч Дух нарснаас эхлэн Гуртын тавилан, Дарви бандидын хийд зэрэг газар олон удаа тулалдаж билээ.../хуудас 14-15/

------------------------------------------

Моломын Саалай/1884-1934/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсын хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Зүүн гарын монголчуудын Бор талын 8 хошуу гэдэг газар төржээ: -...Манай хошууны боссон ардууд нилээд амжилттай байлдаж хятадын цэрэгт удаа цохилт өгч байтал Сотоо, Хайсан зэрэг хүмүүс урваж, хятадын цэргийн эрхтэнд мэдээлсэн учирр их цэрэг ирүүлж байлдуулсанд бидний хүч мөхөс, зэвсэг муутай, туслах хүчингүй зэргээс болж ялагдан Орос нутагт дүрвэн орсон юм. Сумьяа тэргүүтэй манай хэсэг Оросын засгийн газраас зөвшөөрөл авч Томск, Эрхүү, Хиагт хотуудаар дамжин 1912 онд Монголд орж ирсэн... 

Сумьяа байлдааны гавьяагаар  Засаг ноён болсон. Хиагтын гамин цэргийн эрхтэн нар манай хошууны ноён Сумьяаг их хардан сэрдэн, нэг удаа түүнийг бариулахаар 40 гаруй цэрэг явуулж.../хуудас 50/

------''"""""-----------------------------

Лаварын Самьяа/1872-1931/-Түшээт хан аймаг Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Сумьяа бэйсийн ах/: -...манай цэргийн сум хэрэгсэл барагдсан, байлдааны туршлага мөхөс, туслах хүчингүй зэргээс болж, Надмид зэргийн 40 шахам нөхрөө алуулж ухран 1912 оны хавар Хөх тоом гэдэг газраар Орос Улсын хилийг 300 өрх айл давж, Семиплатинск хотын ойролцоо Цоохор мод гэдэг газар түр суурьшсан юм...

Хуучин Хиагт, одоогийн Алтанбулаг хотоор Монголд нэвтрэн дагаар орсон юм. Ингэж биднийг Хиагт хотод ирэхэд мөн л хятад худалдаачид мөн л хятад худалдаачид ихэмсэг зантай гудамжаар явахыг хараад тэднийг үзэн ядах сэтгэл төрж байж билээ... Энэ хүнд байдлаа Богдын засгийн газарт мэдэгдэж харж туслахыг хүссэний хариуд Хиагтын 100 цэргийн албыг хаалгаж амь залгуулж.../хуудас 88-89/

---------------------------------

Лаварын Сумьяа/1874-1935/-Түшээт хан аймаг Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Богд Хаант Монгол Улсын Ялгуун баатар: -...Иинхүү бидний ирсэн ардууд  Алтанбулагаас урагш байгаа Гялаан нуур хавиар буудаллаж, орох оронгүй учраас манж түшмэдүүдийн зусланы байр байсан асар гэдэг банзан байшинд орж хргал, түлээ түлж өдөр шөнөгүй галлан суухын дээр тэндээсээ  Алтанбулаг тийш явган очиж, хонь үхрийн гүзээ үүрэн авчирч амьдарч байсны дээр хойш урагш явсан ноёд түшмэдийн замыг тосон хишиг хайрыг гуйж байв. Энэ үед миний бие Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газарт хүнд байдлаа илтгэсэн өргөдөл хүсэлтээ гаргаж...

Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы Сургаа Хөөрөг, Дархан Уул зэрэг газраар түшиц болгон хятадын цэргүүдийг цохиж 60 гаруй удаагийн тулалдаанд дайсныг ялж байгуулсан гавьяаг тэмдэглэж, Богд Хааны засгийн газраас..../хуудас 183-1990/

----------------------------------------

Хөхийн Сүх/1882-1938/-Түшээт хан аймаг Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Шинжааны Бор талд төрсөн: ...Энэ үед манай хошууныхан гэмингийн мөрдлөгөөс дүрвэж Зөвлөлт Оросын Тохойн тосгон хавьд нутаглаж байлаа. Нэг өдөр Сүхбаатарын журамт цэрэгт сайн дураар элссэн хүмүү цуглар гэхэд нь 50 гаруй хүн хамтарч....

Бүдүүний орчимд болсон тулалдааны дараа Дэмбэрэл туслагч Элбэг бид хоёрын хамт Дайчин ваны хүрээ орж Чойбалсан, Щетинкин нарт тусгай мэдээ хүргэх үүрэг аваад.../хуудас 213-216/

--------------

Цэрэний Тохноо/1881-1939/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Шинжааы Бор талд төрсөн: ... Нэг өдөр жанжин Сүхбаатар ирж, хорооны  цэргүүдийг дөрвөлжин маягаар жагсааж, дунд нь 2 цэргээр туг бариулж, өөрөө өөрөө голд нь морьтой зогсоод...цагаан цэрэг довтлон ирэхэд айлуудыг хамгаалан харанхуй тосон байлдаж Сахалтын даваагаар давуулан зугтуулсан юм..../хуудас 285-287/

----------------------------------------------

Орсоогийн Хасгаа/1890-1938/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Шинжааы Бор талд төрсөн:-.....Гэтэл үдээс хойш Улаан бургасын зүгээс гэмингийн морин цэрэг давшиж эхлэв. Ноёны овооны хавьд байсан манай 40 гаруй цэрэг тулалдаанд оролцож улмаар гардан байлдаж......

Хиагтыг эзэлснээс хойш хэд хоногын дараа Барон Унгерн болон залан Мэнгэтийн цагаан цэргийг мөрдөн хөөж..../хуудас 325-326/

----------------------------------------

Гомбын Хөхөө/1882-1935/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/:-...Гэтэл урьд банздуулсан шарх эдгэрч аниагүй байтал дахиж тамгийн газраа зарлага нар дуудаж ирэв...Учир нь хошуу нутгаас нэхэн ирж баривчлан авахаас айж Орхон, Сэлэнгэ мөрнийг уруудан явсаар Цөх голд хүрч буриад айлын мал хариулах, арьс нэхий элдэж сур хийх зэрэг ажил гаруй толгой хоргодож явав. Энэ зуур хүмүүсийн ярилцахаас дам дум сонсвол Орос газар хувьсгал болж "Революция" гэдэг хувьсгал болж.../хуудас 347/

--------------------------------------

Маадаагийн Хүрэлдий/1888-1940/-Хуучин Зүүнгарын Бор тал гэдэг газар төржээ: ...Нэг өдөр манай ах Сумьяа бэйсийн очоод ирэхдээ Бат-Очир, Хөхөө, Дэлэг бид хэдийг цуглуулж...Цагаантанд дүүгээ алуулсан цоохор Чулуудай дүү Луузангийн биеийг олж оршуулахаар явж байгаад цагааны цэрэгтэй тулалдаж Буянт буриадын байшин дотроос буудаж хэд хэдэн цагаантныг алж хавьтуулахгүй болохоор нь байшинд бөмбөг хаяж энэ эрэлхэг баатар харамсалтайгаар амь үрэгдсэн билээ..../хуудас 355-359/

--------------------------------------------------------------- 

Бандийн Цулбуурбат/1889-1938/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Ил Тарвагатайн Бор тал гэдэг төржээ: -...Хиагтыг гэмингээс чөлөөлөх байлдаанд  явж... анх дэд жанжин Сумьагийн удирдлагад явж, сүүлдээ дэд жанжин Чойбалсан, хорооны дарга Дарьзавын ангид аравны даргаар явж Духын нарсанд хоёр удаа, Хулд, Бооц, Зэлтэр, Гуртын тавилан, Ламын гэгээний хийд, Ац, Баянгол зэрэг газраар цагаан Бароны цэрэг, Резухин, Сухаревын цэрэгтэй олон удаа тулалдаж.../хуудас 380/

---------------------------------------------------------------------

Очирын Цэрэндорж/1871-1937/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ:-...Би 1913 онд Богд Хаант Монгол Улсын цэрэгт Сумьяа бэйсийн удирдлагаар явж Даригангын нутгаар цөмрөн ирсэн Хятадын цэргийг бут цохих дайнд орж, Өвөр Монголын Шилийн голын чуулган, Сургаа Хөөрөг, Дархан уул, Бяруу хот хүртэл хөөж явлаа...1921.3.18-ны шөнө Маймаа хотыг дайран орж Заргачийн яам, Цахилгаан мэдээний газар, Гэсэр сүм зэргийг эзэлж анхны ялалтаа хийсэн юм... /379-381/

---------------------------------------------------------------------

Аюушийн Цэрэнжав/1894-1938/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/, Шинжааы Бор талд төрсөн:-...Дараа нь Сүхбаатар биеээр ирж Сумьяатай нууцаар  ярилцаж...Эцэг эх ах дүүсээрээ 2, 3, 4-өөр орж байв. Л.Сумьяа 2 дүүтэйгээ, О.Цэрэндорж 2 хүүтэйгээ, Ч.Бадгай 3 хүүтэйгээ, Лувсанданзаны 3 хүү гэхчлэн ах дүүсээрээ журамт цэрэгт орсон олон хүн бий...Манай сум дуусч, галын хүч дуусмагц зугтаж явсан гамин эргэн дайрсан юм. Манайхан түр ухарч, сум хэрэгсэл нөхөн авч, үдээс хойш эргэн байлдаж шөнийн бүрэнхийгээр Хиагт хотыг эргэн чөлөөлөн явсан юм.../хуудас 482-485/

----------------------------------------------------

Буяны Чоглон/1880-1937/-Түшээт хан аймгийн Сумьяа бэйсийн хошуу/Сэлэнгэ аймгийн Түшиг/: ...Ах Буяныг ноён дуудаж аваачаад/учир зүггүй зандран: -Чи ямар санааай  тэнгэр язгуурт, цагаан яст миний хатныг оршуулсан газар өмхий хүүрээ хаяж бузарласан санаагаа хэл! Түүнээс чинь болж, миний мэнд сүрэг малд тэнгэрийн нохой халдаж, бас бурхан сахиус догшрон элдэв муу ёрын үзэгдэл,  хар дарах зүүд, элдэв долоон юм болж байна. Мэргэд багш нарын шоонд энэ бүхэн чиний хүүрийн бузраас болж гэж айлдсан тул даруй энэ өдрийн дотор зайлуулахгүй бол чамтай ингэж үг хэлээр ярихгүй, төрийн хүнд цаазны банз ташуураар ярих болно гэдгийг урьдчилан мэдэгдье!-гэж заналхийлэв. Ах маань арга буюу хээрийн араатан хөндөж сэглэгдсэн биеийг хэсэг хэсгээр цуглуулан шуудай саванд хийж үүрээд өөр газар шилжүүлсэн билээ....Ингээд дүү Раашийн хамт журамт цэрэгт орж Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан болон баруун замын ангид....../хуудас 522-523/

-------------------------------------------------------

Лойровын Чойнжир/1898-1936/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ: ...1912 онд ах АюушийН хамт Монголд ирж Богд Хаант улсад дагаар орсон юм....Ингэж сургууль хийж хэд хоножс байхад өдөр, шөнө ялгаагүй морьтой, явган хүмүүс ирж ардын журамт цэрэгт элсэж  байлаа... Хиагтыг чөлөөлсний дараа Сумьяа бэйсийн цэргийн хамт баруун замын байлдаанд гарч Хулдаагийн гол, Хавтгай харуулын Гурамсан, Нарийн шүрэн, Дух нарс, Өлийн Даваа, Бандид гэгээний хийд, Намнан уулын хошууны нутагт атаман Сухарев, захирагч Мэнгэт, Казаграндын цэргийг..../хуудас 556-557/

------------------------------------------------------------------------------------

Бүлтээн Чулуудай/1882-1921/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ. Ардын журамт цэргийнхэн зэвсэг олгохдоо цэрэг Чулуудайн буудах мэргэжил, байлдах авьяас чадварыг харгалзан хөнгөн пулемет гардуулж Хиагтыг байлдаанд оролцуулсан юм...Зугтаах газаргүй болохоор айлын хүмүүсийг байшингаас гаргаж, хаалгыг дотноос түгжээд байшингын завсраар ойртсон бүхнийг унагаж...нэг зальхай этгээд байшин дээр гарч гранат шидэн Чулуудайг хүндээр шархдуулжээ...Баатар эр Чулуудайн устгасан дайсны  тоо 22 хүрчээ.../хуудас 558-559/

---------------------------------------------
Чампаны Чулуудай/1866-1935/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ:-...1921 оны 2-р сард би саарал морио унаж, цахиур буугаа үүрээд гарсан билээ. Манай хошууны цэрэг Цагаан Ус харуулын Эрээн гэдэг газар ирж буусан юм....Хиагтыг чөлөөлсний дараа манай хошууны цэргүүд цоохор хорооны 20 гаруй цэргийн хамт Сумьяа, Пунцаг нарын командад Баруун замын байлдаанд мордсон юм.../560-561/

------------------------------------------

Хасын Ширнэн/1891-1938/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ/: -Би 1921 онд Сүхбаатарын ардын журамт цэрэгт элсэн орж....Монгол Ардын намынхаа дайчин урианд зоригжсон монголын ард түмэн Монголын ард түмэнд агт морьдоо сайн дураараа 5-10-аар нь туслан өгөх, эсвэл зохих үнээр нь худалддаг байв...Бид Зөвлөлтийн 105 дугаар ангийн явган бригадыг дагуулан газарчилж Хашаатын даваагаар давж уруудан... 

Түүний араас хэд хэдэн хүн ил гарч буудсан боловч морины хурдаар давхин ирээд "-Цагааны Ломбо буриад зэрэг нилээд хүмүүс байна- гэв. Бид тэдгээр цагаатны хойноос мөрдөн хөдөлж, Зэлтэрийн голын гарам дээр очиж үзвэл маш олон хүн морь тэрэг гарсан байлаа..../хуудас 666/

--------------------------------    

Бээтээгийн Элбэг/1898-1939/-Түшээт хан аймаг, Сумьяа бэйсийн хошуу, Шинжааны  Бор тал гэдэг газарт төржээ/: ... Сумь.яагын удирдсан зэвсэг тэмцэл олоогүй учир Оросын нутгаар дамжин Хиагтаар нэвтрэн...

Би Х.Сүхээгийн арванд цэрэг боллоо... Бүх цэрэг хөдөлж, Ханын хөндийг өгсөж шөнөжин явж, үүрээс ардын журамт цэргийн тагнуулын цэрэг 4 гаминг гарыг нь хүлээд аваад ирлээ.

/хуудас 668/

-----------------------------------------------------------------

Манай нутгийн баривчлагдсан хүмүүсээс 36 нь буюу 66.6 хувь нь амьд эргэж ирээгүй. Мөн 40 хувь нь 50-иас дээш насны, 10 хувь нь 60-аас дээш насны хүмүүс байжээ. Тухайлбал, 64 настай Д.Золбиныг 3 хүүхэд (Лодон, Шижээ, Батаа,)-ийн хамт, мөн О.Бүүвэйг гурван хүүхэд (Самдан, Боожоо, Донров,)-ийн хамт баривчилан цаазалсан. Тэр ч бүү хэл (69-н настай өвгөн Батдорж, Чоглон нарыг баривчилан Батдоржийг нь цаазалж, Чоглон нь шоронд нас барсан байдаг. Яахлаараа тэртээ тэрэнгүй хорвоогийн жамаар насан өөд болох дөхсөн тэднийг баривчилан цаазлах болов? Амьд сэрүүн байсан 35 партизаныг баривчлан 13-ыг нь цаазлаж 12 нь шоронд нас барсан байдаг. Гэтэл тэд нар чинь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцож Х.Чойбалсантай хамт Хиагтыг чөлөөлж түүний удирдлагын дор баруун замын байлдаанд оролцсон халуун эх оронч хүмүүс гэдгийг Х.Чойбалсан сайн мэдэж байсан байж таарна. Улсын бага хурлын нарийн бичгийн дарга байсан партизан Л.Дэмбэрэл нутгийнхаа партизан нарыг баривчлагдсан талаар Х.Чойбалсантай утсаар яриад долоо хоногийн дараа баривчлагдан шоронд нас барсан. Гэтэл Л.Дэмбэрэл нь баруун замын байлдаанд явж байхдаа Х.Чойбалсанг явгараад цагаантанд бүслэгдээд байхад нь бүслэлтийг дайран орж түүний амийг аварсан ачтан нь байсан юм. Яахлаараа ачийг нь бачаар хариулсан юм болоо?https://sonin.mn/news/culture/83500

Их хотын иргэн, 89 настай Д.Сүрэнжав: -Би Сэлэнгэ аймгийн Түшиг суманд төрсөн. Ингэж хэлэхээр хүмүүс "Аав, ээж тань Сэлэнгийн уугуул улс байх нь ээ” гэж хэлдэг юм. Аав, ээж хоёр маань Сэлэнгийн улс. Бас биш. Түшиг гэдэг түшигтэй, ээлтэй сайхан нутгийг өнөөгийн Монгол орны тэс өөр хоёр талаас, хойно урдаас нь ёстой л өнөө гүйгүүл адуу шиг зорин зүтгэж ирсэн улс. Аав маань алс баруун хязгаараас нүүдэллэн ирсэн цахар, ээж маань Хорь Буриадын нутгаас гүйж ирсэн буриад бүсгүй. Ялгуун баатар Лаварын Сумъяа тэргүүтэй цахаруудын нүүдэл эхлэхэд миний аав 33 настай байсан. Тэрнээс хойших арваад жил гэдэг нүүдэл, тэмцэл тулаан, шинэ газар суурьших гээд үндсэндээ амьд үлдэхийн төлөөх тэмцлийн он жилүүд байсан болохоор аав минь гэр бүл зохиогоод байх тийм цаг боломж үнэндээ байгаагүй нь лавтай. Нөгөө талаар аав минь гаминд алуулсан дүүгийнхээ хүүхдүүдийг өсгөсөн хүн. Ингэж явсаар аав минь тавин насны босгон дээрээ миний ээжтэй таарч учирч, хоёул амьдралаа холбосон тэр цаг хугацаа 1925 он байсан. Цахар Даваа, буриад Ханд хоёрын насны зөрүү 25 байсан гэдэг их тоо боловч ээж аав хоёрыг минь арваад жил сайхан амьдарч, таван сайхан хүүхэдтэй болоход саад болоогүй юм. Миний ах Гомбосүрэн 1925 онд, би 1928 онд, дараа нь миний дүү нар болох Дарьсүрэн, Дэмбэрэл, Норжмаа нар маань төрсөн. Аавыгаа хэлмэгдээд буудуулах хүртэл буюу 1938 он хүртэл ээж аавтайгаа элэг бүтэн сайхан амьдарсан. Бага нас маань Зэлтэр, Түшиг нутагтаа өнгөрсөн. Харин аавыгаа хэлмэгдээд буудуулсаны дараа ээжтэйгээ бид Алтанбулагт нүүж ирцгээсэн.
Хүүхдүүдийн хамгийн том нь ах арвангуравтай, би аравтай байсан. Зовлон үзсэн ээж минь "За гаднахь нь ноос, доторхи нь баас энэ хэдэн малаар би хэдэн хүүхдээ тэжээж чадахгүй ээ. Тиймээс төв бараадаж, хүүхдүүдээ сургууль бараадуулахаас өөр арга надад байхгүй” гэсэн юм. Зэлтэрээс Алтанбулагт ингэж л ээжийгээ дагаж ирсэн дээ, бид.
-Алтанбулагт бэлэн зэлэн амьдрал байгаагүй байх?
-Тийм л дээ, гэхдээ Алтанбулагийн сайхан тал нь их хөлийн газар, тэр үед зах зээлд орчихсон байсан юм шүү.
Алтанбулагт ирсэн зунаа ах бид хоёр худалдаа бэлтгэлийн газар туслах ажилчин хийлээ. Алтанбулагт ангийн үсний бэлтгэл гэж газар байлаа. Булигаарын завод ч гэнэ. Ангийн үсийг Орос руу гаргадаг газар гэсэн үг. Хонь, ямаа гээд таван хошуу малын арьс шир, агнасан амьтдын арьс, үс ноос нь ирнэ. Тэдгээрийг төрөл төрлөөр нь ангилж ялган нэг складнаас нөгөө рүү зөөнө. Гадагш гаргах сайныг нь ялгаж, сортолсон маягтай юм болдог байсан юм уу даа. Өдөржин арьс зөөнө. Ингэснийхээ төлөө ажлын хөлс гэж бутархай мөнгө авна. Өдрийн ажлын хөлс нь хоёртын мөнгөнөөс хорьтын мөнгө хүртэл байх. Өдрийн ажлаа дуусгаад гэр рүүгээ явахдаа мөнгө атгачихсан орой ээждээ бөөн баяр харьдаг байлаа. Өдрийн ажлын хөлсийг өдөрт нь шууд өгдөг бас мундаг байсан байгаа биз. Бид хоёрын ингэж олсон мөнгөөр ээж маань бидний хоол ундыг яаж болгодог байсан юм, болгоод зохицуулаад байдаг байсан. Ээж гэртээ зүгээр сууна гэж байхгүй. Хэдэн хүүхдийнхээ гэдсийг борлуулах гэхдээ айлын мод түлээ хөрөөдөхөөс эхлээд олдсон ажил юу л байна хийдэг байсан даа. http://ubsonin.mn/index.php?newsid=107

103. "Монголын хөрш: Aлтай Улс/Уулын Алтай/, айл....".

 103. "Монголын хөрш: Горный Алтай буюу Aлтай Улс".

зураг дээр: Горно-Алтайск хот.

зураг дээр: Алтайчуудын нилээд нь баруун монголчууд.

зураг дээр: Жуулчдын соронзон Телецк нуур.

Нийтлэлч Алхан Болд. но.103.

Хоорондоо түнжингүй нүүдэлчдийг нэгтгэх гэсэн Барон Унгерний санаа уг нь тун зөв байж. Даанч....

Оросын Холбооны Улсад Алтайгаар овоглосон засаг захиргааны 2 нэгж байдгыг анзаараарай:

/ -Алтайский Край буюу Алтайн Хязгаар/төв нь Барнаул хот/. Нутгийн баахан хэсэг нь Алтайн уулс, ихэнхийг ойт талд оршдог/.

- Республика Алтай/Горный Алтай/ буюу Алтай Улс /төв нь Горно-Алтайск хот/

гэж 2 өөр засаг захиргааны нэгж байдгийг та анзаараарай. Алтай Улс бол Монголтой хиллэнэ, мэдээж өндөр уулс, хөндийн, гол нуурын орон.  ЗХУ задрахад өөртөө засах мужтай байсан алтайчууд ихээхэн хожиж Бүгд Найрамдах Улсын статусаар шагнагджээ. Энд Алтай Улсынхны тухай ярилца

1922.6.01-д большевикууд Ойрадын Автономит Мужийг байгуулжээ. Учир нь энэ нутаг урьд цагт  Зүүнгарын монголчуудын мэдэлд байсан хэрэг. Харин 1948 оноос Уулын Алтайн Бүгд Найрамдах Муж. Нийслэл нь анх Улалу гэж тосгон байснаа суурин болоод Ойрат-Тура гэгдэж байснаас Горно-Алтайск хот үүсчээ.

2020 оны байдлаар Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын хүн ам 220 мянган байна. Хүмүүсийнх нь 36% уугуул алтайчууд.

Уугуул хүмүүс нь өөрсдийгөө теленгит, телеут, кумандин, челкан, туба гэх ястнуудад хуваадаг. Ихэнх хүмүүс нь голдуу оросууд/52%/, бас казахууд/6%/ бий.

...В 1763 г. в Коллегию Иностранных дел поступило «Известие», в котором сообщалось, что «киргис кайсак (так именовались казахи российскими властями) с соседними им народами и торгуют и дерутся». Вместе с тем экстенсивное скотоводство в совокупности с приростом народонаселения предопределяли столкновения номадов за территории кочевий и иные источники жизнеобеспечения. В частности, среди казахов усиливалась внутриэтническая (межродовая) борьба, в том числе за пленных рабов, продававшихся позднее в Среднюю Азию. В том же «Известии» сообщалось, что «между самими киргис-кайсаками у одного рода с другим происходили за них (пленников) драки и убивства». Владения алтайцев представлялись казахам достаточно легкой добычей, поэтому, на наш взгляд, доминирующими отношениями между казахскими и алтайскими родами в тот период являлись именно конфронтационные межэтнические связи.

Начиная с 30-х гг. XIX в., отдельные группы казахов стали эпизодически предпринимать попытки переселиться на территорию Горного Алтая. Во второй половине XIX столетия миграционное давление казахов в Горном Алтае стало для коренного населения весьма ощутимым. В 1866 г. группа казахов обосновалась в Черно-Ануйском стане Алтайской духовной миссии. Приняв православие, казахи осели в селах Черный Ануй и Тадрала. Они стали самовольно занимать кочевые угодья алтайцев 2-й, 3-й, 4-й и 6-й дючин, угонять скот, грабить ясачное население. В связи с этим алтайцы неоднократно ходатайствовали перед властями о выселении казахов, однако последним удалось прочно осесть на новом месте, значительно стеснив при этом хозяйственную нишу коренного населения.
Весной 1879 г., перейдя российско-китайскую границу, группа казахов из рода Кирей численностью до 1000 кибиток прикочевала из Западной Монголии в Чуйскую степь Горного Алтая. Пришельцы сразу же повели себя агрессивно, угоняя скот, разоряя и захватывая кочевья алтайцев. В это время русским властям предпринимались определенные шаги, вплоть до применения вооруженных действий, с целью защиты интересов алтайцев...".

https://zen.yandex.ru/media/2x2trip/kak-na-samom-dele-jivut-korennye-jiteli-gornogo-altaia-5f48b632a6a04e33dd857fa3
http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B2_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D0%90%D0%B

B%D1%82%D0%B0%D0%B5

"...Реакция была незамедлительной. Причем как от алтайцев, так и от русских из северных районов республики. Исламисты в последний момент поняли какое осиное гнездо они разворошили и сдались полиции, что спасло их в конечном итоге.
Колонна автомобилей с русскими националистами и алтайцами въехала в район в объезд армейского блокпоста и направилась к казахским аулам. Из окон торчали имперки и алтайские флаги. В Кош-Агаче местная полиция оцепила весь поселок не пустив колонну, полицейские патрулировали улицы с оружием, но несколько камней по местной мечети таки прилетело.
В Жана-Ауле и Тобелере ситуация оказалась куда менее контролируемой. Безуспешно попытавшиеся въехать в Кош-Агач колонны машин свернули к казахским аулам в которых полиции почти не было.В последний момент пограничникам удалось перекрыть въезд в Ташанту. Остальные казахские аулы оказались беззащитны.
Ночью колонны машин с алтайцами и русскими националистами въехали в Жан-Аул. Первым делом машины направились к мечети, которая незамедлительно была закидана камнями и бутылками с горючей смесью. Следом камни полетели в дома казахов. Лишь оперативно переброшенный вертолетами ОМОН и пограничники смогли оттеснить толпу от жилой застройки(правда еще неделю алтайцы и русские демонстративно врубали громкую музыку и играли в футбол около выгоревшей мечети). В Тобелере все было более мирно, но только за счет немногочисленности колонны...".

102. "Хуй хуйгаас тутааж...".

Нийтлэлч Алхан Болд. 102. "Хуй хуйгаас тутааж...".

Although "Hui" was (and is) the Chinese name for Muslim people of Han ethnic background, Europeans commonly referred to them as "Dungan" or "Tungan" during the Dungan revolt.

" ....Толгойдоо цагаан алчуур зангидсан, урт модны үзүүрт хайчны гуя багласан хуй хуй нар нутаг орныг түйвээсэн тухай гээд аав минь юм юм л ярьдаг асан...". http://www.npost.mn/a/166875

Хятадууд тэднийг "хуй хуй" гэдэг бол, Төв Ази, Орос, дэлхийд тэднийг голдуу "дунган", хаяа "салар" ч гэдэг. Хуй хуй нар бол олон зууны өмнө исламын шашинд орсон хятадууд бөгөөд тэдний заримд нь перс, арабуудын жаахан хольц үлджээ. Xар малгайт хуй хуй  нарыг саларууд гэдэг. 1862-1877  онуудад уйгарууд хуй хуй дунган  нарын хооронд мөргөлдөөн болж байв. 

********1872.намар: " ...г. Кобдо был разорен дунганами, пришедшими с юга, из Баркуля. В то время гарнизон его состоял из 1000 с лишком солдат, число же осаждавших дунган было не более 400 человек. Они подступили к городу с большим караваном захваченного на пути у монголов имущества. С ними было много женщин, оставшихся во время действия при обозе. Жители Кобдо, узнав о приближавшейся опасности, частью бежали из города, частью перебрались в цитадель к войскам и только немногие не успели скрыться своевременно. Дунгане, по приближении к городу, были встречены ружейными выстрелами китайских солдат, отступивших затем поспешно в крепость. Инсургенты напали на город и стали грабить его, поджигая разграбленные дома. Китайцы, не успевшие вовремя скрыться из него, были перебиты. Гарнизон, засевший в северной цитадели, в первое время бездействовал. Вдоль главной улицы, впрочем, стреляли оттуда из пушек, но эти выстрелы не наносили никакого вреда дунганам, рассыпавшимся по домам, а на вылазку китайцы не отважились..."

М.В Певцов. "Путешествие по Китаю и Монголии"/

*************************************

https://www.litmir.me/br/?b=186360&p=34

Өнөөдөр Хятадад өөрийгөө хуй хуй гэдэг хүн 10 сая байна. Бас Төв Азид цөөхөн нь Хятадаас ирсэн. Хамгийн сүүлд тэдний сураг Казахстанаас дуулдав. Тэд казакуудтай муудалцаж...http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XIX/1860-1880/Barabas/mong_kit_vojska.htm

1879: Когда П. Д. Орлов находился в Кобдо, там казнили дунганина, пойманного китайцами в окрестностях города. Как пишет Орлов, после пыток дунганин рассказал, что весной в разные стороны было отправлено 20 разведчиков, чтобы узнать, где находятся китайские войска и какова их численность. Со слов своего казака и русского приказчика купца В. А. Гилева, ходивших смотреть эту сцену, П. Д. Орлов описал казнь разведчика. По словам очевидцев, после казни на труп «напали чуть ли не с дракой глазевшие тут же монголы, вырезая куски тела казненного, которое, по их суеверному понятию, составляет какой-то талисман, сохраняющий носящего при себе кусочек человеческого тела от всяких бед и болезней». Эти подробности произвели на Орлова тяжелое впечатление, и он был рад покинуть на следующий день Кобдо «со всеми его кровавыми сценами»

"Эдгээр мохаммедууд/исламчууд/-хоёр өөр урсгалынх. Цагаан малгайт хуй хуй ба хар малгайт хуй хуй. Хар малгайт хуй нарыг голдуу саларууд гэх ба тэд илүү шүтлэгтэй илүү ширүүн..../ ...Mohammedans here are divided into two sects, know as "white-capped Hui-hui, and "black-capped Hui-hui"...The black-capped Hui-hui are more frequently called Salar, and are much the more devout and fanatical..."/.  

page 39, "The Land of the Lamas" by William Woodville Rockhill. New York. 1891.

1869 онд цөөн тоотой дунган дээрэмчид Халхын нутагт тагнуулын ажиллагаа /худаг, хийдүүдийн байрлалыг мэдэх г.м/ явуулав. Тэд жирийн ардууудад халдсангүй. 1870 оны хавраас тус бүр нь  1000 хүнтэй дунганы дээрэмчид Сайнноён хан аймгийн урд талын хошуудаар цөмрөв. 300 хүнтэй дунганы отряд Өргөөгөөс тиймч холгүйд оршдог Ламын гэгээний хийдийг дээрэмдэв...

"Монгольские и китайские войска в Урге". 

/И действительно, в начале весны 1870 года, в южных хошунах саин-ноинского аймака появились три шайки инсургентов, каждая в числе около 1,000 человек. В то же время пошли слухи, что к юго-западу от Халхи, за Гобийской степью, сосредоточиваются многочисленные толпы их, имеющие целью вторжение в собственно китайские области, где преобладает магометанское население, на сочувствие которого инсургенты могли смело рассчитывать.

Тогда китайское правительство стало двигать свои войска на разные пункты Монголии. Для защиты собственно Халхи, было, кроме того, собрано до 6,000 человек монгольского войска.

Но, странное дело, монгольское войско, еще до встречи с инсургентами, стало чувствовать ничем необъяснимый, почти панический страх. Только этим обстоятельством, должно быть не составлявшим секрета для инсургентов, могут быть объяснены необыкновенно смелые действия их. Самые незначительные шайки стали появляться в центральные хошунах саин-ноинского аймака и одна из них разграбила ханскую резиденцию. Другая шайка, числом всего около 300 человек, беспрепятственно разграбила курень Ламын-Гыгэн, находящийся в не очень далеком расстоянии от Урги — разграбила в то время, когда верстах в трех от этого куреня находился отряд монгольского войска в 700 человек, а в трех переходах от него стоял отряд китайского регулярного войска, под начальством самого ургинского амбаня из маньчжуров/.

Я.Барабаш.1872.

/////RS: Ламын гэгээний хүрээ нь Баянхонгор аймгийн төвөөс зүүн тийш 45 км-т Баянзүрхийн хонхорт анх 1745 сууриа тавьсанаас хойш Ламын гэгээний үе үеийн дүрүүдийн үед өргөжин тэлсээр 7000 гаруй шавьтай, 40 гаруй тооны дугантай, 8 дацантай, 4 талдаа их хаалгатай Халхын томоохон хийд болсон түүх 1930-аад оны их хэлмэгдүүлэлтийн үед устаж үгүй болсон гашуун түүхтэй/////

Монголын баруун хил дээр 1940-1952 онуудад Оспан/1899 -1951.4.29/- тай нийлж Монголын хил рүү халдсан гоминьданы цэргүүд бол нөгөө л хуй хуй буюу дунганууд байв.http://www.sonin.mn/news/easy-page/74607

 Дашрамд хэлэхэд Оспаны гол алдаа бол уйгаруудаасаа салж, Хятадын гоминьдануудыг түшсэнд байв. Хятадад иргэний дайн эхэлж, Мао-ийн коммунистууд ялж, гоминьданыхан ялагдахад Сталин, Чойбалсан хоёр Дорнод Туркистан Улсыг дэмжихээ больсон. Уйгар ч үгүй, гоминьдан ч үгүй, Сталин-Чойбалсан ч  үгүй болсон Оспан ганцаардан ялагдаж, 1951.2.19-нд олзлогдож 1951.4.29-нд Үрүмчи хотод цаазлагдсан.

3 сентября 1947 г. отряды Оспан-батыра численностью в 1 500 сабель и его союзника казахского «военно-полевого командира» Калыбека (900 сабель), оснащённые китайцами военной техникой, внезапным налётом овладели Коктогаем, а 12 сентября – центром Алтайского округа Шара-Суме, заставив бежать оттуда администрацию ВТР...Но Оспан-батыр недолго оставался на пике побед. Совместными усилиями власти ВТР и СССР, согласно директиве из Москвы, начали силами трёх тысяч военнослужащих ВТР на 100 грузовиках с тяжёлым вооружением, к которым присоединились советские воинские части, операцию по «зачистке» округов Алтай и Тарбагатай от бойцов Оспан-батыра. В итоге этого наступления во второй половине октября отряды Оспан-батыра отступили в горы, оставив Шара-Суме. Поражение Оспан-батыра было обусловлено участием в боях против его отряда советских войск, задачей которых было возвращение под советский контроль вольфрамовых шахт в Коктогае (Фуэне) 32 ./А.Ш Кадырбаев/.

Когда П. Д. Орлов находился в Кобдо, там казнили дунганина, пойманного китайцами в окрестностях города. Как пишет Орлов, после пыток дунганин рассказал, что весной в разные стороны было отправлено 20 разведчиков, чтобы узнать, где находятся китайские войска и каковаих численность. Со слов своего казака и русского приказчика купца В. А. Гилева, ходивших  смотреть эту сцену, П. Д. Орлов описал казнь разведчика. По словам очевидцев, после казни на труп «напали чуть ли не с дракой глазевшие тут же монголы, вырезая куски тела казненного, которое, по их суеверному понятию, составляет какой-то талисман, сохраняющий носящего при себе кусочек человеческого тела от всяких бед и болезней». Эти подробности произвели на Орлова тяжелое впечатление, и он был рад покинуть на следующий день Кобдо «со всеми его кровавыми сценами»  Командировка в Северо-Западную Монголию штабс-капитана Корпуса военных топографов Орлова (1879) https://book.ivran.ru/f/boykovabloknew2.pdf

http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XIX/1860-1880/Barabas/mong_kit_vojska.htm

"2 (15) февраля 1917 г. 143

Урочище Хучжир-Булун

(близ г. Урги)

Секретно.

После 4-х месячного отсутствия вернулся из командировки, с юга Халхи, младший урядник Церен Абидин.

Так как это первый случай практического применения обученных нами цыриков под начальством инструктора, то в виду интереса, который возбуждает эта экспедиция, и достигнутые ею результаты, считаю долгом доложить следующее.

Монгольский отряд, состоявший из части бригады (2 пулемета и 160 цыриков) и набранной здесь милиции, выступивший из Урги в конце сентября, достиг границ Халхи к середине октября, пройдя свыше 1000 верст менее, чем в 20 дней. Там к отряду присоединилось еще несколько сот человек из хошунов, вооруженных берданками.

До середины декабря отряд простоял в полном бездействии, испытывая лишения как вследствие условий климата и местности, так и вследствие полного отсутствия организации продовольствия.

Питьевая вода совершенно отсутствовала и приходилось довольствоваться скверной соленой водой, которая там только и встречается в редких колодцах. Питались одним бараньим мясом. Лошади, вследствие полной бескормицы, дошли до такого состояния, что могли ходить только шагом и падали массами.

Довольно суровая зима с сильными ветрами дополняла невзгоды.

Населения там почти нет, изредка только встречаются отдельные юрты с крайне бедными жителями. Вообще страна неприглядная.

Когда перешли границу, то почти все время шли пешком: лошади не везли. Патроны везли на верблюдах.

Пройдя верст около 200, получили сведения от местных жителей о присутствии разбойников, на которых и решили напасть. Население стало чаще встречаться, появились фанзы, окруженные глинобитными стенами. Встретилась речка, первая за Гоби.

Вскоре мы обнаружили и разбойников, на которых и напали на рассвете, неожиданно. Они успели открыть огонь, но было уже поздно. Монголы ворвались в фанзы и всех разбойников (около 100 человек) перекололи.

Вскоре появилось еще несколько сот разбойников, с которыми монголы вступили в бой, ведя его примерно на 'А версты от противника. После довольно долгой перестрелки разбойники отступили. Мы их не могли преследовать на своих лошадях.

В результате у нас убито 10 и ранено 2, которые умерли потом, т. к. совершенно не было перевязочных средств. Трофеи: 40 винтовок (с патронами), 100 хороших лошадей, 70 голов скота и 10 верблюдов.

За все время экспедиции монголы, и особенно наши цырики, держали себя прекрасно, особенно в бою, где они проявили полное бесстрашие.

Дисциплина ни разу не нарушалась и все, усвоенное в бригаде, выполнялось аккуратно.

Вывод. Монголы представляют отменный боевой материал и могут в будущем оказывать нам большие услуги в случае осложнений на Дальнем Востоке. Следует только обратить внимание на организацию продовольствия, особенно конского состава. Если возможно, просил бы о награждении мл. ур. Абидина: или медалью «За храбрость», или производством в старшего урядника.

Монгольское правительство также хочет его наградить.

Войсковой старшина Васильев"

/Рапорт начальника русских военных инструкторов в Монголии

войскового старшины А. Ф. Васильева генерал-квартирмейстеру ГУГШ

о действиях Монгольского отряда и с просьбой о награждении

младшего урядника Ц. Абидина. РГВИА. Ф. 2000. On. 1. Д. 4219. Л. 1-2 об. Рукописный подлинник. 143. Получен в Петрограде 18 февраля (3 марта) 1917 г/

101. "Aлмазтай Якут, зэстэй Монгол".

Нийтлэгч Алхан Болд. 101. "Aлмазтай Якут, зэстэй Монгол".

ОХУ-ын Саха/Якут/ Улс бол дэлхийд хамгийн том засаглалийн нэгж.

Монголын нутагт 745 онд уйгаруудад цохигдсон түрэгүүд эхлээд Байгал нуур хавьд очиж байснаа эцэст  нь одоогийн Якутийн нутагт очиж суурьжээ.

First proposed in 1904, construction of the line did not start until the 1930s. Russia-Japon war stopped it. A short section at the southern end was completed but then dismantled the rails in 1942 and used the metal for armaments. The Construction was reactivated in the 1970s to support the construction of BAM. Construction of the Berkakit – Tommot – Yakutsk route finally began in 1985 under Gorbachev but its key final section of 240 miles had remained uncompleted.

The tracklaying was formally completed in 2011. Around 900 km of the line is laid on permafrost. Passenger trains began running as far as Tommot in 2004.

The first freight train is greeted in Nizhny Bestyakh in 2014 and the passenger trains started coming there in 2019.

Зураг дээр: Лена мөрний цаад эрэгт харагдаж байгаа хот бол Якутск/дэлхийн хамгийн хүйтэн хот/. Төмөр замаар Бестях хотод ирээд та паромоор/сал/ Якутск руу очиж болно. 

Зураг дээр: Якутск-мөнх цэвдгийн хот

Зураг дээр: Дэлхийн 2 удаагын аварга Денис Лебедев.

  

Хэрвээ АЛРОС-ийн хувьцааны 0.001% -ийг Саха-Якутын иргэн бүрт өгдөг бол энд Дубай шиг амьдрал байхсан.

                              

Саха-Якутын парламент Ил Тумэн 2020 оныг эх оронч үзлийн жил гэж зарлав.

зураг дээр: Киргиз бүсгүй Уулжан Саха-д бэр нь болно гэнэ.  Зарим якутууд болгоомжилж байна.

https://news.ykt.ru/article/110620

Hүүр Hом-д тэд эх хэлээрээ харьцаж байна:

• Dasha Dondash Танара кийиитэ диэн сибэкки.
• Лэгэнтэй Бэлтээн  Сир аһын кыайбыт бу кыыс.

Күндэли Нарынай Удьуора Хайа, ыйбыт тугу кэпсиир? Халбаҥныы олордохпуна оруобуна көстөн кэллиҥ.

Санаара Шилеув Күндэли Нарынай Удьуора улахан баара буоллар суруйуом этэ. Политика ол бу хаччы движенията.. август уоттаах соҕус ый.

****

-Эн бу не в тему мин анныбар ырытан бут эрэ

-Ессе киьин инньэ диир)

• ------------------------------------------------------------------
• микаса: 

понтушка кырдьыгын тахсан ёрё мёхсё5ун дуу?

Ёссё да да тахсыа, арыы урдугэр уу дагдайбат, кырдьык урдугэр сымыйа ыттыбат))))

Чаптар диэн хоро бэртэрэ буо. Онноо5ор буолуо5у ууну тайынан, кысыл тылынан кыыран кэлбит дьон буо)))))

Онон туксулээн, пока эриэн ыт элэгэ куёт ыт кулуутэ оноро иликпинэ))))

кылбар : 

микаса барахсан!

Таптарбыт кус е5етун курдук ере мехсен туьэннин! Эчи, сурун! Ессе куускэ со5ус эттэххэ искин хайа туьууьуккун дии... Ол иьин аьынан санарбаппын ээ, быьа-хото... Ьэ-ьэ!

-------------------------------------------

Өнөөдөр саха-якут гэгддэг энэ хүмүүсийн өвөг дээдэс эрт дээр үед Монголын нутагт амьдарч байсан түрэгүүд. Монголын нэрт дуучин Саратуяагийн ээж нь якут байлаа. Түрэгийн хөшөөнүүд дээрх бичээсүүдийн хэл уг нь саха нарынхтай хамгийн ойр. Монголд байгаа тэдний өвөг дээдсийн хөшөөнүүдэд 1920 оныг хүртэл оттоман гэгдэж явсан Түрк Улсынхан далбаагаа зоочихсон. Монголын хахууль горьдсон этгээдүүд тийм бололцоог олгожээ. Турк Улсын хүмүүс бол эртний түрэгүүдтэй гарал үүслийн ямарч холбоогүй. Тэд бол Анадолийн хойгын уугуул хүмүүсийн л удам. Харин якутууд бол Монголын нутагт 745 оныг хүртэл амьдарч байсан түрэгүүдийн шууд удам. 

• Саха-Якут - алмаз, эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, цагаан тугалга, хий, нефть, нүүрстэй. Жишээ нь, Оросын алмазын 95%-ыг эндээс олборлодог. 
• Олборлодог баялагаар бол якутууд их л Оросын Дубай болчихсон байхсан. Дубай олборлосон газрын тосоо бүтээн байгуулалтад зориулсан ашигласан бол Харамсалтай тэр баялагаар нь Оросын/еврей, армян, кавказ, орос.../ олигархууд л их баяжсан. Алмазаар хөлжсөн якутууд даан ч  цөөхөн ч... Гэсэн ч якутууд оршсоор, тэр ч байтугай өндийсөөр байна. Оросын ихэнхи хэсгээс цалин энд л өндөр. Асар том нутагтай. Францаас 5.5 дахин том нутагтай.  Якутууд хэдэн жилийн өмнө 600 мянгуул тоологдож, Саха-Якутийн хүн амын 60% болсноор Сибирийн хамгийн олон тоотой уугуул хүмүүс байсан буриадуудаас давжээ. 90 оныг хүртэл Якутск  /70%/ орос хот байсан бол одоо якутууд олонх нь болжээ. Дэлхийн түүхэнд хамгийн хүйтэн -Оймякон суурин хавьд 1933 онд - 71.2 градус хүрч байжээ.
•   https://www.kommersant.ru/doc/3930406

1990.8.06-нд Ельцин: «Берите столько суверенитета, сколько сможете проглотить» гэсэн. Иинхүү 1991 онд алмазын буюу мөнх цэвдэгийн энэ хязгаар Оросын Холбооны  Саха (Якут) Улс үүссэн. Оросод нутагтаа өөрийн бодлогыг хэрэгжүүлдэг Бүгд Найрамдах Улс 2-хон улс байдаг. Чечень, Якут.

2018 онд Якутск хотын захирагчаар Сардана Васильева гэдэг эмэгтэй сонгогдоод авилгын эсрэг бодитой хэмжээ авсан нь Орос даяаар сайшаагдсан. Жишээ нь, тансаг машинуудын паркыг болиулж,  сая рублийн хүлээн авалт зохиосон албан тушаалтнуудыг халсан гэх мэт. Буриадад түүнийг ирж ажиллахыг урьдаг болсон.

2017 онд Якутад ирж ажиллаж амьдарч байгаа ислам шашинтай эцэг эхчүүд сургуулиудын хоолны цэснээс гахайн махыг хасах хүсэлтийг Якутск хотын захирагч Айсен Николаевт тавьсан. Хариуд нь:

«Мусульмане должны понять, что они должны интегрироваться и научиться жить в Якутске. Они должны понять, что это они должны изменить свой образ жизни, а не якутяне, которые так щедро приветствовали их.

Мусульмане должны понять, что якутяне не расисты, не ксенофобы. Якутия приняла много иммигрантов, прежде чем мусульмане появились здесь. Так же, как другие народы, якутяне не готовы отказаться от своей идентичности или своей культуры.

И, если Якутия приняла кого-то на свою землю, то это не мэр приветствует иностранцев, а якутский народ в целом. И, наконец, они должны понимать, что в Якутии с его тенгрианскими корнями, новогодними елками, ысыахами и религиозными фестивалями - религия должна оставаться личным делом каждого. Для мусульман, которые не согласны и не чувствуют себя комфортно в Якутии, есть 57 прекрасных мусульманских стран в мире, большинство из них малонаселенные и готовы встретить их распростёртыми объятиями».

Якутуудыг их номхон, хүлцэнгүй хүмүүс гэж эндүүрдэг:

--"Якуты хотят выгнать всех киргизов". https://www.youtube.com/watch?v=RW7_Y_mWSTo

--«Антимигрантские» протесты в Якутии: приезжие не выходят на работу из-за опасений за жизнь и «тотальных» проверок". https://tjournal.ru/news/90781-antimigrantskie-protesty-v-yakutii-priezzhie-ne-vyhodyat-na-rabotu-iz-za-opaseniy-za-zhizn-i-totalnyh-proverok

--"Как в Якутии относятся к киргизским мигрантам и что об этом говорят в Кыргызстане". https://www.youtube.com/watch?v=WSK9-Iid4h0

Киргиз, якут хоёр битгий хэл, бүх эсгий туургатнууд түүний дотор монголчууд ч,  зарим этгээдүүдээсээ болж хоорондоо эвдрэлцэх нь харамсалтай, хортой бөгөөд  бид дундаа дотно байх шаардлагатай. Эс тэгвээс бид...

100. "Дуртай түүх ба түүх".

/дуусаагүй/Нийтлэлч Алхан Болд.  100. "Дуртай түүх ба түүх".

зураг дээр: Анандын Амар

Монголчуудын ихэнхи нь Ардын намын зааж өгсөн -1921 оны Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан, 1939 оны Халхын голын байлдааныг хоёрыг л мэддэг байлаа. Жанжин Сүхбаатар, Хатанбаатар Магсаржав, Маршал Чойбалсан гурав  70 жилийн турш дархлагдсан баатарууд байлаа. Өнөөдөр ч тэд дархлаастай хэвээр.

Тусгаар тогтнолыг Маршал Чойбалсан бидэнд захиж үлдээсэн -гэсэн шинэ сурталчилгаа 1990 оноос эхлэв. 30 гаруй мянган хүнийг тамлан, буудан алж, шоронд зовоож, ар гэрийнхнийг нь насаар нь өнчрүүлсэн яргачныг өнөөдөр : - Тусгаар тогтнолыг Чойбалсан захиж үлдээсэн гэцгээх нь яасан эмгэнэлтэй вэ. 

Бусад түүхээс зарим монголчууд Унгерны алтыг л битүүхэндээ сонирхог . Aлт ухдаг болсноос тэр нь багассан.. Ардын Намыхантай яваагүй л бол "урвасан хулгайч", харин Монголын төлөө яваад дууссан бүхнийг / Найдан гүн, Бавуужав.../ "урвасан хулгайч" гэж цээжлүүлсээр ирсэн.

"Ардын Хатанбаатар Магсаржавын хураангуй түүх" номыг 1942 онд Чойбалсан "бичсэн". Түүнд нь Дамбийжаа-ийн тухай нэг ч үг, өгүүлбэр байдаггүй ажээ. Хамаг баатрууд алуулсны дараа Чойбалсан Монголын түүхэнд өөртөө улаан торгон дээл өмсгөжээ. 

Академич Б.Ширэндэвийн бичиж 1978 онд хэвлүүлсэн “Ардын хатанбаатар Магсаржавын намтар” номын 22 дахь талд “Манжийн хааны Засгийн төлөөлөгчид үүрлэж байсан Ховд хот, түүний хэрмийг Монгол цэрэг ийнхүү Хатанбаатар Магсаржавын удирдлаган дор баатарлагаар тулалдан чөлөөлсөн нь ...” хэмээн бичсэн бөгөөд энэ үйл явдлыг удирдсан, ихээхэн хүчин зүтгэл гаргасан бусдыг нь орхигдуулжээ. http://www.khovdnews.mn/?id=192696

Манай нэгэн түүхч 1960-н хэдэн онд хэвлүүлсэн түүхэн зохиолд Дамбийжанцаны тухай:

“...Монгол оронд манжийн ноёрхолыг устгах хөдөлгөөн баруун хязгаарт өрнөсөн цаг үед Дамбийжанцан хэмээх нэгэн зальт оргодол лам Ховдын газраар тэнүүчлэн явж, Богд хааны шашин төрд туслах учир түүхтэй, их Монголын Амарсанаагийн угсааны хүн “Амарсанаагийн хүү Төмөрсанаа түүний хүү Дамбийжанцан”2 гэж өөрийгөө өргөмжлөн нэрлэж, Хоу нэрт газар Да нэрт хүн хаан сууна гэсэн түүх ном буй гэх зэргээр үймүүлэн бачилж явсаар Ховд хотыг Манжаас чөлөөлсөн гавъяатай хүн хэмээн итгэгдэж, Богд хаанаас “Эрдэнэ бишрэлт Хүчин төгөлдөр, Ноён хутагт Номун хаан” хэмээх цол тамга4 шагнагдсан байна. Чухмыг хэлбэл тэрхүү зальт оргодол Дамбийжанцан нь ямарч үндэсгүй худал цуу тараан бачлан мэхэлж явсан төдийгүй, “Богд хаан суусан хойно жинхэнэ хаан суух хуучин түүх буй” гэхчилэнгээр ятган цуурхуулж, автономит Монголын хаан Богд Жавзандамбатай эрх мэдэл булаацалдах хорт санаа өвөрлөж явсан байна. Дамбийжанцан бол 1912 онд Ховд хотыг чөлөөлөх хэрэгт оролцоогүйгээр үл барам, Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын заналт дайсан байсан бөгөөд Ардын хувьсгалын дараа Бодоогийн хувьсгалын эсэргүү хуйвалдаантай сүлбэлдэж явсан гадаадын тагнуул байжээ” гэж сургажээ.

Чойбалсаны грузин  Сталинтайгаа нийлж устгасан хүний нэг нь Амар.

Анандын Амар бол Монголын түүхийн ном бичих хэмжээний боловсролтой байсан тул, яаруу давчуу хугацаанд- 1934 онд уг номыг нийтлүүлжээ. Амар бол Монголын сүүлийн 1000 жилийн түүхийг бичсэн анхны монгол түүхч юм. Тэр дотоод, гадаадын түүхчдийн бичсэнийг зүгээр нэг эмхэтгээгүй, харин толгойгоороо бясалгаж харьцуулалт, дүгнэлт хийсэн. А.Амар бол улаан, цагаан гэдэг хоёрхон өнгийг ялгадаг Х.Чойбалсаны дэргэд эрүүл саруул, мэдлэгтэй, боловсролтой хүн байж дээ:

"...Бие ба хамар өндөр гэсэн тухайд бол өндөр бие гувгар хамартай бүхнийг монгол биш, богино бие, бага хамартай бүхнийг хүннү биш хэмээн ялгах тэмдэггүй бөгөөд, гувгар хамартай нанхиад иргэд олноор алагдав хэмээснийг үзвэл, нанхиад дотор бас гувгар хамартай хүн бас байсан байна. Монгол дотор тэр үед байтугай одоо ч өндөр бие, гувгар хамартай хүн олон бии...".

Бидний өвгөдийн бүтээж явсан гавьяаг бодвоос дэлхий дахинд бусад хэнтэй ч зүйрлэшгүй атал монголчуудын одоогын байдал болбаас, бусад хүмүүсийг дийлэх байтугай харин өөрсдийгөө хамгаалан эс чадахад хүрсэн нь үнэхээр гэмшилтэй байна. Ялангуяа Дотоод Монгол, Барга хийгээд Хөх нуурын өөлд зэрэг бусад олон монголчууд нь бусад этгээдийн эрх мэдлийн доор орж, өөрийн үндэс угсаа, эрх мэдлийг алдагдуулж явах нь үнэхээр хөөрхийлэлтэй бөгөөд гаслалтай байна...

/А.Амар. "Монголын товч түүх".

Улсын Хэвлэлийн Газар.

Улаанбаатар. 1989/.

Тиймээ, Америк тивийн уугуул хүмүүсийн нилээд өндөр хамартай билээ.

 Автор писал свои воспоминания с негативным отношением к большевикам и монгольским революционерам. Лично и хорошо знакомый с известными монгольскими деятелями, дает им личные характеристики, которые почти не встретишь в мемуарной литературе. Так, Чойбалсан характеризуется, как «заурядный монгол ограниченных способностей и послушный исполнитель велений стоящих выше его, из породы «чего изволите?». По время обучения в Иркутске, Чойбалсан «при хорошем поведении отличался своей ограниченностью, пассивностью и полным безразличием ко всему его окружающему: он ни на что не реагировал, ни в чем не проявлял своей инициативы, а делал спустя рукава все, что ему прикажут, хотя в общем был безобидным и добродушным юношей»

"...Хатанбаатар урвасан тухай мэдээг Бишрэлт гүн Сундуйгаас сонсоод Унгерн майхнаасаа бүтэн хоног цухуйгаагүй билээ". хуудас 169, М.Г. Торновский, "Би Монголчуудтайгаа бол Лиссабон ч хүрнэ". 
/тайлбар: Амиа үл хайрлан тулалдаж Монголыг болон өөрийг нь хятадын цэргээс чөлөөлсөн ачтанууд -Азийн Морьт Дивизийн Вандановын 40 орос, буриад, барга цэргийг Улиастайн ойролцоо Хатан Баатар Магсаржав мэхлэн олзлоод мод, чулуугаар цохиж тамлан, тарчлаан алуулсан. Дараа нь улаантнууд байлдааны ямар ч туршлагагүй Магсаржавыг "Богд Хаан 1912 онд Ховдыг чөлөөлөх цэргийг удирдуулахаар илгээсэн", "Ванданов Чүлтэм бэйсийг алсан", "Ванданов бөмбөгөөр монголчуудыг тэслэх гэж байсан" гэх үлгэрүүдийг зохиосон. Хятадуудтай сүлбээтэй гэгдэх Чүлтэм бэйсийг Ванданов биш, Безродный цагааны цэрэгт мал нийлүүлэхээс татгалзсан хэмээн алсан юм билээ.

 "...Барон Хүрээнд байхад Оросын хувьсгалаас дүрвэн ирсэн олон хүн түүний цэрэгт элсэн түүний дивиз армийн хэмжээнд хүртлээ хүчирхэгжиж, монгол цэргүүдээ Магсаржавт хариуцуулсан. Харин Магсаржав Улиастай явж тэндхийн байдлыг тохинуулах гэж яваад урвачихаж билээ. Барон Өргөөг эзэлснийг тухайн үед Улиастай дахь Хятад эрх баригчид огт мэдээгүй байсан ба Чүлтэм сайд эвээр зохицуулан нутаг руу нь буцаахаар болоод байсан. Тэнд мөн л улаантан, цагаантан, гамингууд аль аль нь ил далд үйл ажиллагаа явуулж байлаа. Улиастайг хятадаас чөлөөлөх Бароноос тушаал авсан Доможиров нар удирдлагаас гарч дураар авирлан тэнд маш бүдүүлэг алхам хийсэн юм. Үргэлж согтуурхан балмад авирладаг Безродный гэдэг офицер мөрөөрөө нутаг руугаа гарч явсан хятадуудыг араас нь хөөж гэнэдүүлэн устгаж, дараа нь найран дээр Чүлтэм бэйсийг багалзуурдан алсан байв. Тэрээр гэмгүй олон хүнийг хэлмэгдүүлэн улааны туршуул хэмээн сэрдэж үүн дотор надтай холбоотой матаасыг хүртэл олж ирсэн байдаг...".М.Г. Торновский. "События в Монголии-Халхе в 1920–1921 годах: военно-исторический очерк (воспоминания)".

----------------------------------

1921.7.23: г. Улясутай

Рапорт.

Доношу Вам, что мое выступление из Улясутая задерживается крайне неблагонадежным настроением к нам монгольского населения в западном крае Монголии, благодаря по-видимому агитации китайской партии во главе с бывшим местным сайотом Чилтум Бэйсэ, а также местных большевиков, полковника Михайлова, Плетика и К0., успевших посеять неподчинение к Урге и обрисовавших деятельность последней в нежелательном вообще для Монголии духе. Недоброжелательность к нам сильно заметна среди монгольских чиновников, которых, за самым малым исключением, следовало бы сменить и заменить молодыми надежными силами с востока и тем пресечь тяготение к Китаю и начинающуюся проникать сюда заразу большевизма. Местные власти во что бы то ни стало хотели воспрепятствовать приходу сюда моего отряда, для чего распустили среди монгол самые невероятные слухи о наступлении на Улясутай многочисленной шайки каких-то разбойников под командой одного бурята и бежавшего из Урги самозванца монгольского князя, которые по дороге занимаются грабежом китайцев и монгол, а также мобилизуют мужское население с 16 до 45 лет и, кроме того, забирают с собой самых красивых девушек и женщин с 15 до 25 лет. Понятно, такие слухи вызвали панику не только среди монгол, но даже среди худонцев - русских, которые от Уртонской дороги откочевали в горы и с уртонов народ разбежался, остались только старики и больные; сплошь и рядом не хватало улачей, приходилось с одними и теми же улачинами делать по два и более уртона. Лошадей, оставив плохих, попрятали в горах, почему вынужден был иногда продвигаться на сарлыках и быках.

В данное время после удаления с арены главнодействующего Чултум Бэйсэ, а также постепенными воздействиями, мирным путем мне удалось дать здесь надлежащее направление и все местные власти работают сейчас с нами в полном контакте за исключением урянхайцев и сает, которые открыто присоединились к красным, и их чиновники несмотря на неоднократные распоряжения Хатана-Батора и Чжалханцзы гегена, до сих пор сюда не являются, возлагают надежды на нашего сторонника саетского Хамбо-ламу, который после поражения отряда Казанцева вынужден был из опасения быть убитым или же арестованным бежать в Уланком, а оттуда выехал на Камчуг для пропаганды. Вообще со стороны сает в соединении с красными можно ожидать, в случае ухода моего полка из Улясутая, набегов или даже занятия его, поэтому прошу Ваших указаний, какой политики мне держаться в данное время по отношению к саетам и большевикам, так как в силу необходимости приходится вступать с ними в открытую борьбу, вопреки данного мне Вами распоряжения не вмешиваться ни в какие дела, за исключением чисто только монгольских.

Посланный из Урги монгольский чиновник Чойжин с автомобильными шинами к Чжалханцзы-гегену по переезде сюда дальше, несмотря на мое распоряжение, не поехал, а послал какого-то ламу. Сам же не показываясь в лагерь, пьянствовал вместе с Гэбгыр Чултуманом и бывшей сожительницей гаминского комиссара. 

Другой монгольский чиновник Гадгыр Чультум, сопровождающий орудие в Кобдо, совершенно отказался подчиняться монгольским властям, ссылаясь на то, что Вы якобы дали ему такие указания и что Жамболон-ван даже частенько советовался с ним по разным делам, поэтому он считает себя полноправным со мной и подчинения никакого не признает; кроме того, все время пьянствовал. Находя такое поведение обоих чиновников недопустимым, я совместно с Главнокомандующим Хатон-Батором выпорол их и посадил в Монгольскую тюрьму, а по выходе оттуда зачислил их в ряды всадников вверенного мне полка.

Подъесаул Кайгородов, получивший от Вас все необходимое, повел себя крайне вызывающе по отношению к атаману Казанцеву.

Самочинно задерживает сформированный в Уланкоме отряд вместе с оружием и выделяет из него команду для Уланкомской заставы, чем тормозит организацию всего отряда, и самое главное, своевременное выступление его в поход. Кроме того, как сообщил мне атаман Казанцев, Кайгородов в данное время открыто заявляет о непризнании Вас и атамана Семенова и о неподчинении своем Вам. Отпускает зазнамо на свободу большевиков и освобождает из-под ареста арестованного большевика Панфилова Уланкомским отрядом Казанцева. Признавая такие самочинные действия и выступление Кайгородова безусловно вредными общему делу, прошу Ваше Превосходительство о скорейшем обуздании Кайгородова и Ваших указаний

в случае его неподчинения.

Атаман Казанцев в настоящее время стягивает весь свой отряд в Улясутай для реорганизации. Численность отряда приблизительно до 350 человек. О причинах поражения отряда Казанцевым назначена особая следственная комиссия, и по получении от него добытых этой комиссией материалов донесу Вам особо.

Командир полка есаул Ванданов.

/Рапорт командира отдельного монгольского полка есаула Ванданова начальнику Азиатской конной дивизии Р.Ф.Унгерну о неблагонадежном настроении населения Западной Монголии. 23 июля 1921 г., г. Улясутай/ РГВА. Ф. 39454. On. 1. Д. 9. Л. 89 - 90. Копия.

Имеется угловой штамп «Командир Отдельного Монгольского полка».

//---------------

 Бавуужав: “Монгол Улс байгуулах хэргийг даруй бүтээж эс чадсаны үчраа” “дайсан болсон хятадад эгүүлэн тушаагдаж хэзээ хэрхэн алах хорлохын түгшүүрээс зайлахад” бэрхтэй болсон учир арга буюу зэвсэг барин босч “бүх Монголыг нэгтгэн улс байгуулж амар жаргал эдлүүлэхийг үзмүй хэмээн түмэн газрыг хол хэмээхгүй, төрсөн нутгаас ангижран гарч” эцэстээ “орох эгэх газаргүй гүний нутагт амь ульжих эд хөрөнгө огт үгүй хэдэн арван зуун хүн өлсөх даарахын зовлон эдэлж унасан морио алж идэх зэргийн ховор гачигт тохиолдон…хулгай дээрэмчин болсны харгаагаар үхэх сөнөх зовлонд хүрсэн байдал учрыг санахад үнэхээр нигүүлсэлтэй бөгөөд ихэд хөөрхийлөлтэй болох тул халуун үнэн зүтгэлт монгол ах дүү нарын өмнөөс эмгэнэл дурсгал болгон тэмдэглэвэй". 

Магсаржавт алуулсан Вандановын тухайд:

Ванданов Бато-казак 1-го Верхнеудинского  казачьего полка, 3-я сотня. Кавалер Знака Отличия Военного Ордена Св.Георгия 4-ой степени "за набег на Инкоу на 26-го декабря 1904- 1-го января 1905г". 

1920-1921 гг. Бато Ванданов являлся командиром 2-сотенного казачьего дивизиона Азиатской Конной Дивизии генерала-лейтенанта Р.Ф Барона Унгерна.

Бато Ванданов 1912-1914 онуудад Ховдын Хязгаарт Верхнеудинскийн хороонд алба хааж монголчуудын хятад цэргийн довтолгооноос хамгаалж явав.

Вандановын олзлогдсон 40 буриад, орос цэргийг Магсаржав буудалгүй, юмаар цохиж алахыг тушаасан нь, Улиастайд 100-аад энгийн орос хүнийг хөнөөлгөсөн нь цэргийн гэмт хэрэг байв.

Магсаржавын тухай судлаач М. Энхпүрэв нийтлэлдээ:  https://www.tolgoilogch.mn/_l2kg+y4622

-----------------------------------

Ардчилалын ачаар өнөөдөр хүмүүс дархлагдсан баатруудтай холбоотой асуулт тавихаас айхаа больсны нэг жишээ. 

Лхагвасүрэнгийн Батцэнгэл:

-Хатанбаатарын цэрэгт мордсон хүн ар гэртээ Вандан буриадын хавиргыг өвөртөлж ирж байсан гэж хөгшчүүл ярихыг сонсож байсан. Хүний зүрхээр туг тахиж байсан гэдэг нь үнэн юм бол уу? -гэсэн асуултыг Түүх, археологийн хүрээлэнгийн Бүс нутаг ба орчин үеийн түүхийн салбарын эрхлэгч, доктор, профессор Г.Мягмарсамбууд тавьсан нь 2018.11.15-нд тавьсан нь "Өдрийн Сонин"-нд гарч байв.

99. "Киргизийн тал, Монголын тал, дараа нь Төв Азийн цөл үү?...".

/дуусагүй/ нийтлэлч Алхан Болд. но. 99. "Киргизийн тал, Монголын тал, дараа нь Төв Азийн цөл үү?!...".

Казахстанд байгаа Киргизийн их тал амарч байна. Киргизээр "дала", монголоор "тал". Казакстанд гэрүүд энд тэнд харагддаг, харамсалтай нь голдуу жуулчдад зориулсан "кииз үй" буюу эсгий сууц. Казахстаны хүн амын 1% нь л эсгий гэртэй нүүдэлчид.  Энэ талд эсгий гэрүүд харагдахаа болиод удаж байна. Тэгсэн ч зарим нь Зөвлөлтөөс бэлгэнд тусгаар тусгаар тогтнолдоо бялуурсан нь шизофренийн хэмжээнд хүрээд монголчуудад заадаг ах нар болжээ  : 

-другой пример, монголы которые считаются молодыми кочевниками, они переняли внешнюю модель тюркского жилища....

Киргизийн талыг хагалаад дууссан, одоо Монголын талыг уу?

" After being twice in Kazakhstan we couldn't find any nomads still living on nowdays' Kazakh territory. Except  for a few fake yurts, it seems that the Nomad culture has totally dissapeared. Kazakhstan is so big, and some areas are so remote, that it still may be some families living a nomad or semi-nomad life..."/Daniele Giannotta  and  Elena Stefanin- www.cycloscope.net/

"...Before our company took possession of the mines, there were none within a hundred and fifty miles of our works. Six years later, the Government had made provision for the settlement of twenty-five or thirty thousand peasants in the best river bottoms, in the neighbourhood of the works. Villages were laid out and settled with Little Russians from the congested districts of southwest Russia, Poltava, Kharkov and Kief. 

The Government carried them two thousand versts for five dollars per head; gave them the land, fifty dollars each in cash, timber for their houses, agricultural machinery and seed wheat. Our works were chosen as a centre point, for it was hoped that the peasants would always be able to find work there in case of need. Our mines were the outpost of what the West, in its childish glee, calls civilization. Beyond us, the nomad Kirghiz held undisputed sway. Already the intrusion of the Russian agriculturist into the region, which the Kirghiz considered their own, was causing the latter anxiety. Fortunately for them, they and their flocks and herds can live where agricultural man cannot. But it is hard for them to be expelled from their favourite pasture grounds by the new comers. It is the old conflict between the free range and the farm...

The building has a floor of dirt and walls of mud and has never been cleaned since it was built. The room is full of the acrid smoke of btuTiing dtmg. Only a few rays of dull light pass through the single pane of window glass. Unless you had done it yourself, you would be prepared to deny that you could possibly eat food prepared under such conditions. There is not a single rule or principle of ventilation, heat, cold, cleanliness, sunlight or nutrition, which is not broken sixty times in every hour of every day of the seven months in each year, by the Kirghiz. And yet the men are scrupulously clean about their persons, and if you are with them at night you will see them take off their sodden and worn outer coverings, 

and taking off layer after layer, they will gradually emerge in a spotless silk undergarment of a voluminous pyjama variety, and their skin is as fresh as the silk itself. At all times their personal habits are delightful; they do not drink or smoke or chew or spit; they would rather starve than eat their food, filthy as it may be, without first washing their hands. It is impossible for them to enter a tent or a house without removing their outer boots, inside of which they wear another pair of boots to the knee, but made of their soft gaily coloured and embroidered leather. This same habit of removing the outer shoes also belongs to the Russians, who have learned many of their customs from the Oriental races, with whom they are in such close contact. Anyonewho has ever acquired this habit in the East is shocked when he returns to the West and sees again the spectacle of persons walking into a house, with all the dirt and refuse of the street clinging to their boots. 

If the Kirghiz has learnt his delightful personal habits from the teachings of Mahommed, I can only regret that our western religions have overlooked these details..." "Russian and nomad : tales of the Kirghiz Steppes" by Fell, E. Nelson (Edward Nelson), 1857-

https://archive.org/stream/cu31924028425621/cu31924028425621_djvu.txt

Яагаад Киргизийн их талд эсгий гэрүүд алга болов? Хүчээр хамтралжуулснаас болсон уу?! Монголтой адил Киргизстанд бас л хүчээр "нэгдэлжүүлсэн". Гэтэл тэнд малчид эсгий гэртэй нүүдэлсээр байна. Яагаад?

Тарианд ойр байж болохгүй гээд Монголд малчдыг хөөдөг. Та өнөөдөр Улаабаатараас Хархорин хүртэл явахдаа хөдөөний малчдын амьдралыг бараг үзэхгүй. Замын дагуух газрыг хагалаад дуусч байна.
Хятад руу ногоо илгээгээд  монголчууд баяжна гэнэ. 
-------------------------------------------------------------------------------

Социализмын үед зүүн Европын нутагтай тэнцэх газрыг хагалаад орхисон нь 1990-ээд оны эхээр атаршаад үлдсэн. 1990-2000 онуудад Монголын газар тариалан эзэнгүй хаягдсан байсан. Монгол үлдсэн онгон газраа хагалчихбал, дэлхийд Монгол, Казахстан хоёрын нутгийг хамарсан Төв Азийн Их цөл ойлголт үүсэх нь.

Mонгол Улс 2020 оны байдлаар бараг 80 сая малтай, түүнээс тал нь ямаа болсноор бэлчээрийн даац хэтэрч, бэлчээрийн ургамлын 50% нь дахиж сэргэхээргүй устаж, нутгийн маань бараг 80% нь цөлжөөд байна.

https://abaicenter.com/moser-kazakhs-and-steppe

https://sherp96.livejournal.com/671008.html
https://rus-turk.livejournal.com/398542.html